Od 0 do 1 roku

Zabawki i stymulacja rozwoju niemowląt w wieku od 0 do 1 roku: co naprawdę ma znaczenie w pierwszym roku życia

Pierwszy rok życia jest neurologicznie najbardziej intensywnym okresem w życiu człowieka. Od urodzenia do 12 miesiąca życia mózg niemowlęcia podwaja swoją objętość. To, co zapewniasz dziecku w tym okresie, ma ogromne znaczenie, zarówno pod względem ilości, jak i jakości. Przedstawiony tutaj wybór opiera się na prostej obserwacji: mniej sztucznych bodźców, więcej materiałów do odkrywania i przedmioty odpowiadające rzeczywistym możliwościom dziecka na danym etapie rozwoju.

Od 0 do 3 miesięcy: przede wszystkim kontrast wizualny i śledzenie wzrokiem

Po urodzeniu wzrok niemowlęcia jest zamglony powyżej 30 cm i nie rozróżnia ono jeszcze odcieni kolorów. Jego siatkówka jest wrażliwa na silne kontrasty, czerń na bieli, czerwień na bieli, na długo przed dostrzeganiem pastelowych odcieni, które często są mu przeznaczone. Mobilki Montessori tzw. pierwszego okresu opierają się na tym fakcie fizjologicznym: mobilka Munari, całkowicie w kolorach czerni, bieli i szarości geometrycznej, została zaprojektowana przez Bruno Munari we współpracy z Szkołą Montessori w Mediolanie właśnie w celu stymulowania śledzenia wzrokiem bez przeciążania niedojrzałego systemu wzrokowego. Umieszcza się je 30 cm nad twarzą, nigdy wyżej, a po około 6–8 tygodniach zastępuje się je mobilem z ośmiościanami w podstawowych kolorach, który odpowiada siatkówce zdolnej już do przetwarzania kolorów.

Na tym etapie niemowlę nie chwyta jeszcze celowo. Obserwuje, śledzi wzrokiem, zaczyna łączyć postrzegany ruch z jego źródłem. Grzechotki pozostają na drugim planie. Jedna lub dwie odpowiednie karuzele, dywanik edukacyjny o wysokim kontraście, niebarwiona piłka z tkaniny: to w zupełności wystarczy na pierwsze tygodnie.

Od 3 do 6 miesięcy: celowe chwytanie i pierwsze przedmioty do złapania

W wieku około 12–16 tygodni dziecko zaczyna celowo otwierać dłoń i wkładać przedmioty do ust. Nie jest to regres. W tym wieku usta zawierają więcej receptorów sensorycznych niż dłonie; są one pierwszym narzędziem analizy świata. Jest to okres lekkich grzechotek z litego, nieobrobionego drewna bukowego lub naturalnej gumy, których waga nie przekracza 80–100 gramów, aby nie męczyć nadgarstka, który nie jest jeszcze wystarczająco silny.

Emmi Pikler, węgierska pediatra, która sformalizowała koncepcję swobodnej motoryki w latach 40. XX wieku w Instytucie Lóczy w Budapeszcie, podkreślała kwestię, o której wielu rodziców zapomina: nie należy wyprzedzać pozycji. Jeśli 4-miesięczne dziecko nie potrafi samodzielnie siedzieć, umieszczenie go w półpionowej leżaczku nie przyspieszy jego rozwoju, a jedynie obejdzie naturalny proces rozwoju mięśni. Pozycja leżąca na plecach pozostaje najbardziej odpowiednia, dopóki dziecko nie zrezygnuje z niej z własnej inicjatywy motorycznej.

Zabawki do ząbkowania: konkretne kryteria wyboru

Kauczuk naturalny (drzewo kauczukowe): elastyczny, wrażliwy na temperaturę, bez składników syntetycznych. Należy sprawdzić, czy nie zawiera alergennych białek, jeśli w rodzinie występowały przypadki alergii na lateks.
Nieobrobione drewno bukowe: twarde, bez drzazg, jeśli jest odpowiednio wyszlifowane, higieniczne, jeśli jest wycierane i suszone po każdym użyciu. Nie należy moczyć w wodzie.
Silikon spożywczy: akceptowalny pod względem bezpieczeństwa, ale gorszy od naturalnej gumy pod względem sensorycznym — słabsza reakcja dotykowa, mniej wyczuwalna tekstura dla dziąseł.

Norma europejska EN 71 nakłada obowiązek przeprowadzania testów wytrzymałości na rozciąganie i toksyczności materiałów przeznaczonych do produkcji zabawek dla niemowląt. Zabawki z miękkiego tworzywa sztucznego zawierające BPA lub ftalany są zakazane w Europie od 2011 r., ale import spoza UE nie gwarantuje tego. Przed zakupem gryzaka należy zawsze sprawdzić zgodność z normą CE.

Od 6 do 9 miesięcy: trwałość przedmiotu i odkrywanie podłogi

W wieku około 7–8 miesięcy dziecko zaczyna rozumieć, że przedmiot, który znika, nadal istnieje. Piaget nazwał to teorią trwałości przedmiotu, etapem poznawczym, który otwiera drzwi do pierwszych pudełek z klockami, drewnianych puzzli z jednym elementem i piłek o różnych fakturach do porównywania. Dwa miesiące wcześniej to samo dziecko po prostu odwracało wzrok, gdy chowano kostkę; teraz aktywnie jej szuka pod materiałem.

Jest to również okres, w którym dziecko zaczyna się poruszać, najpierw obracając się na brzuchu, potem czołgając się, a następnie na czworakach. Podłoga jest jego głównym miejscem pracy. Twardy dywan, a nie zbyt miękkie dywany z pianki EVA, które utrudniają poruszanie się, wolna przestrzeń o powierzchni 2–3 m², kilka przedmiotów rozmieszczonych w pewnej odległości, aby zachęcić dziecko do poruszania się: takie środowisko systematycznie zalecają wychowawcy przeszkoleni w zakresie podejścia Pikler-Lóczy.

Od 9 do 12 miesięcy: przenoszenie ciężaru ciała, chwyt kciukiem i palcem wskazującym oraz pierwsze układanki

W wieku od 9 do 12 miesięcy większość dzieci zaczyna podnosić się do pozycji stojącej, trzymając się mebli. Jest to moment, w którym przydatne stają się drewniane trójkąty do wspinania się i łuki motoryczne, pod warunkiem, że konstrukcja ma minimalną wagę 7–8 kg, aby wytrzymać nacisk dziecka o wadze 10 kg, które opiera się na niej całym ciężarem. Zbyt lekki trójkąt przewraca się. Jest to kryterium bezpieczeństwa, a nie kryterium pedagogiczne.

Równolegle szybko rozwija się motoryka mała: około 9–10 miesiąca życia dziecko przechodzi od chwytu dłoniowego do chwytu kciukiem i palcem wskazującym. Puzzle z dużymi klockami, pudełka do sortowania prostych kształtów, okrągłe, kwadratowe, trójkątne, nie więcej na tym etapie, drewniane klocki w kształcie kostek odpowiadają temu konkretnemu etapowi rozwoju. Zabawki wymagające złożonej koordynacji obu rąk przed 11–12 miesiącem życia powodują frustrację, która nie jest produktywna w tym wieku.

O zabawkach muzycznych dla najmłodszych: czego nie widać w standardowej ofercie

Zabawki emitujące zaprogramowane dźwięki elektroniczne są nadmiernie reprezentowane w ofercie dla dzieci w wieku 0-12 miesięcy. Ich główną wadą nie jest hałas, ale to, że nie pozostawiają one miejsca na inicjatywę dźwiękową dziecka. Drewniane marakasy, które dziecko potrząsa, wydają dźwięk w bezpośredniej odpowiedzi na jego ruch, co stanowi związek przyczynowo-skutkowy, który dziecko kontroluje i może modulować. Zabawka, która automatycznie odtwarza melodię po naciśnięciu podświetlanego przycisku, uczy dziecko czegoś zupełnie innego.

Dla dzieci w wieku od 0 do 12 miesięcy proste instrumenty, takie jak marakasy, dzwonki, tamburynki ręczne, wykonane z naturalnych materiałów, oferują bogactwo akustyczne, którego nie odtwarzają miniaturowe głośniki: zmiany barwy dźwięku w zależności od siły ruchu, rezonans drewna, naturalne harmoniczne. Ucho niemowlęcia odbiera częstotliwości, których my już nie słyszymy. Wystawianie go w tym wrażliwym okresie na różnorodne, nieprzefiltrowane dźwięki akustyczne ma udokumentowane znaczenie w muzykologii rozwojowej. Nie jest to postawa ideologiczna, ale kwestia bogactwa oferowanego sygnału sensorycznego.