Freinet

Pedagogika Freineta: nauka poprzez praktykę, z wykorzystaniem prawdziwych narzędzi

Célestin Freinet opracował swoją metodę w latach 20. XX wieku w wiejskiej szkole w Bar-sur-Loup w departamencie Alpes-Maritimes, pracując z dziećmi pochodzącymi ze środowisk rolniczych i robotniczych. Jego punktem wyjścia nie była teoria, ale praktyczny problem: jak utrzymać zaangażowanie uczniów, którzy nie mieli żadnego powodu, aby uznać zadania szkolne za znaczące? Odpowiedź, którą opracował, udoskonalał aż do swojej śmierci w 1966 roku i sformalizował ICEM (Institut Coopératif de l’École Moderne, założony w 1948 roku), opiera się na zasadzie dobrze znanej rodzicom, którzy wybierają to podejście: eksperymentalnym metodzie prób i błędów.

Eksperymentalne próby i błędy nie są zaproszeniem do pozostawienia dziecku swobody działania. Jest to precyzyjna teoria uczenia się: uczymy się poprzez próby, porażki, dostosowywanie się i ponowne próby, w oparciu o rzeczywiste sytuacje, a nie te stworzone na potrzeby szkoły. Siedmiolatek, który pisze tekst do szkolnej korespondencji, formatuje go w klasowej drukarni i wysyła do kolegów z innej szkoły, nie uczy się pisania w sposób abstrakcyjny. Ma prawdziwego adresata, prawdziwe ograniczenia dotyczące czytelności, prawdziwe narzędzie w rękach.

Szkolna drukarnia Freineta: narzędzie, a nie metafora

Drukarnia z ruchomymi czcionkami pozostaje symbolicznym narzędziem pedagogiki Freineta i nie jest to przypadek. Freinet wprowadził ją do swojej klasy w 1926 roku właśnie dlatego, że nakładała fizyczne ograniczenia na tekst: aby skomponować zdanie, trzeba wybrać każdą literę, ułożyć ją w odpowiedniej kolejności i zachować odstępy. Ograniczenie to spowalnia pracę, zmusza do czytania tego, co się pisze, tworzy dotykowy związek z językiem, którego klawiatura nie oferuje. Dzieci w wieku od 5 do 10 lat, które korzystają z tego typu materiałów, rozwijają świadomość grafo-fonologiczną, co zostało szeroko udokumentowane w badaniach z zakresu neuronauki kognitywnej, w szczególności w pracach Stanislasa Dehaene’a dotyczących nabywania umiejętności czytania.

Drukarnie z ruchomymi czcionkami dla dzieci spełniają obecnie normę EN 71 dotyczącą zabawek edukacyjnych. Modele gumowe są odpowiednie dla dzieci od 3 roku życia (rozmiar liter powyżej 3 cm, brak ryzyka połknięcia), a zestawy liter z litego drewna bukowego są przeznaczone dla dzieci w wieku 6 lat i starszych. Nie są one używane w ten sam sposób: małe dziecko odkrywa odcisk i powtarzanie, natomiast dziecko w wieku szkolnym naprawdę komponuje.

Co odróżnia Freineta od Montessori: kwestia organizacji, a nie materiałów

Pomyłka między Freinetem a Montessori jest częsta wśród rodziców, którzy dopiero odkrywają aktywne metody pedagogiczne. Wynika ona z nieporozumienia strukturalnego. Maria Montessori opublikowała w 1907 roku książkę Dom dzieci i opracowała bardzo precyzyjne, samowystarczalne materiały dydaktyczne, przeznaczone do indywidualnego i sekwencyjnego użytku: każde dziecko pracuje samodzielnie z narzędziem zaprojektowanym w celu wyodrębnienia konkretnej trudności. Freinet nigdy nie opracował własnych materiałów. Interesowała go zbiorowa organizacja pracy: rady klasowe, indywidualne plany pracy negocjowane w grupie, spółdzielnia szkolna, w której dzieci faktycznie zarządzają budżetem, produkcją i obowiązkami.

Warsztaty w klasie Freineta są organizowane rotacyjnie wokół konkretnych zajęć: malarstwa, garncarstwa, ogrodnictwa, stolarstwa dostosowanego do potrzeb dzieci, gotowania. Materiały nie są materiałami „edukacyjnymi” w sensie zabawek o określonej strukturze. Często są to prawdziwe materiały, dostosowane do rąk dzieci w wieku od 4 do 12 lat: prawdziwe narzędzia garncarskie (stępione, ale funkcjonalne), dostosowana piła do drewna (24 zęby na cal, ostrze 30 cm), prawdziwe narzędzia ogrodnicze ze stali obrabianej. Wybór ten jest celowy: wartość narzędzia wynika z jego rzeczywistej skuteczności, a nie z podobieństwa do narzędzia dla dorosłych.

Plany pracy: konkretne narzędzie metapoznawcze już od pierwszej klasy

Plan pracy to cotygodniowa karta, którą dziecko wypełnia samodzielnie, aby zaplanować swoje obowiązkowe i dowolne zajęcia. Osiemletnie dziecko, które zarządza swoim planem pracy, uczy się szacować czas trwania swoich zadań, ustalać priorytety i składać sprawozdania grupie. Zeszyty i materiały oferowane w tej kategorii są przeznaczone do użytku od pierwszej klasy szkoły podstawowej i zawierają kolumny z szacowanym czasem trwania, pola z docelowymi umiejętnościami oraz obszar do samooceny, który dziecko wypełnia pod koniec tygodnia.

Dziennik klasowy i książka życia: dwa odrębne narzędzia

W tradycji Freineta dziennik klasowy i książka życia nie są zamienne. Dziennik klasowy jest materiałem produkcyjnym rozpowszechnianym na zewnątrz (rodziny, korespondenci): wymaga on starannego redagowania i formatowania, ponieważ będzie czytany przez osoby, które nie znają kontekstu. Książka życia jest narzędziem wewnętrznym klasy, chronologicznym, w którym każde dziecko może swobodnie wklejać, rysować i robić adnotacje. Od 3 roku życia dziecko wnosi swój wkład do książki życia, rysując i dyktując dorosłym. Zeszyty w miękkiej oprawie, zestawy do korespondencji szkolnej i segregatory w formacie A5 pozwalają na wdrożenie tych praktyk w ramach nauczania w rodzinie.

Drukarnia z ruchomymi czcionkami: od 3 roku życia z gumy, od 6 roku życia z litego drewna bukowego, aby pracować nad powiązaniem między literą pisaną a śladem drukowanym z rzeczywistym ograniczeniem fizycznym
Warsztaty rękodzieła z wykorzystaniem narzędzi: garncarstwo, stolarstwo, ogrodnictwo z wykorzystaniem prawdziwych narzędzi o odpowiednich rozmiarach, dla dzieci w wieku od 4 do 12 lat, w zależności od rodzaju działalności i poziomu opanowanych umiejętności
Plany pracy i dzienniki klasowe: papierowe materiały pomocnicze służące do samodzielnej organizacji i zbiorowego tworzenia tekstów, od pierwszej klasy szkoły podstawowej

Wszystkie te narzędzia łączy to, że żadne z nich nie działa samodzielnie. Pedagogika Freineta jest pedagogiką grupową: sens wynika ze zbiorowej produkcji, obiegu tekstów, dyskusji w radzie. Dziecko samotnie bawiące się drukarką bawi się w robienie odcisków. Dziecko w grupie, które drukuje dla swoich korespondentów, uczy się pisać. Ten wymiar zbiorowy sprawia, że materiały Freineta trudno jest przenieść do nauczania w rodzinie bez wcześniejszej organizacji: grupy współnauczania, warsztaty wspólne dla rodzin IEF lub współpraca z zewnętrznym ośrodkiem edukacyjnym. Nie jest to ograniczenie materiałów, lecz fundamentalna cecha tego podejścia.