Zabawy naśladowcze: kiedy dorastanie staje się grą aktorską

Zabawa w naśladowanie: co robi dziecko, gdy „bawi się w udawanie”

Dwudziestodwumiesięczne dziecko, które podnosi wyimaginowaną słuchawkę telefoniczną i mówi „halo”, nie bawi się – a raczej bawi się z precyzją poznawczą, którą dorośli regularnie nie doceniają. Wykorzystuje ono reprezentację umysłową (zastępowanie jednego przedmiotu innym), pamięć epizodyczną (odtwarzanie przeżytej sceny) oraz język w konkretnym kontekście. Jean Piaget sformalizował ten etap pod nazwą „zabawa symboliczna” już w latach 30. XX wieku, pokazując, że pojawia się on zazwyczaj między 18 a 24 miesiącem życia, kiedy dziecko nabywa funkcję semiotyczną – zdolność nadawania „znaczenia” jednej rzeczy za pomocą innej.

Zabawy naśladowcze nie są więc tylko dodatkową rozrywką. W okresie od około 18 miesięcy do 6 lat stanowią one jedną z najbardziej owocnych form zabawy dla rozwoju poznawczego, społecznego i emocjonalnego dziecka. Nie jest to opinia producenta zabawek: wynika to z kilkudziesięciu lat badań w dziedzinie psychologii rozwojowej.

Kiedy pojawia się zabawa symboliczna i jak się rozwija?

Pierwsze oznaki pojawiają się często w wieku około 12-14 miesięcy: dziecko podnosi łyżkę do ust, mówiąc „mniam”, lub kładzie głowę na poduszce z zamkniętymi oczami. Te protosymboliczne gesty są nadal skierowane do samego siebie. W wieku około 18 miesięcy zaczyna rozszerzać je na lalkę lub misia – karmi „kogoś innego”. Ta zmiana jest teoretycznie ważna: dziecko zrozumiało, że inna istota może mieć potrzeby, co zapowiada teorię umysłu.

Między 2 a 3 rokiem życia scenariusze stają się bardziej złożone. Dziecko odtwarza całe sytuacje: przygotowuje posiłek, opiekuje się pacjentem, idzie na zakupy. Zaczyna przypisywać role innym dzieciom, akceptować wspólną fikcję. Od 4 roku życia zabawy w odgrywanie ról mogą trwać kilka godzin, z spójnymi wewnętrznymi zasadami i rozbudowaną narracją. Lew Wygotski, który zajmował się badaniem zabawy w latach 30. XX wieku w Moskwie, wykazał, że właśnie w tego typu zabawach dziecko działa w swojej „strefie najbliższego rozwoju”: zachowuje się tak, jakby było starsze niż w rzeczywistości.

Co konkretnie rozwijają zabawki imitujące

Lista jest długa, ale trzy obszary zasługują na wyraźne wyróżnienie:

Język w kontekście: bawiąc się w „nauczycielkę” lub „lekarza”, dziecko używa specyficznego rejestru językowego, testuje usłyszane zwroty, wzbogaca swoje słownictwo tematyczne. Badanie opublikowane w 2012 roku w czasopiśmie Early Childhood Education Journal wykazało, że dzieci regularnie uprawiające zabawy fabularne wykazywały lepsze rozumienie narracji w wieku 5 lat.
Regulacja emocjonalna: odtwarzanie kłótni, strachu przed lekarzem lub rozstaniem pozwala przetworzyć trudne doświadczenia z bezpiecznej odległości. Donald Winnicott, brytyjski pediatra i psychoanalityk, sformułował tę teorię już w latach 50. XX wieku w swojej koncepcji przestrzeni przejściowej – granicy między wnętrzem a zewnętrzem, między jaźnią a światem.
Współpraca społeczna: od 3 roku życia zabawy polegające na naśladowaniu w grupie wymagają ciągłego negocjowania ról, zasad i scenariuszy. Są to mikro-sytuacje współpracy i rozwiązywania konfliktów, często bardziej formujące niż zajęcia prowadzone przez dorosłych.

Montessori i zabawy imitujące: relacja bardziej złożona, niż się wydaje

Pedagogika Montessori jest często źle rozumiana w tej kwestii. Maria Montessori w książce L’Enfant opublikowanej w 1936 r. wyrażała zastrzeżenia wobec zabawek fikcyjnych: przedkładała rzeczywiste czynności praktyczne (nalewanie, składanie, zamiatanie) nad symulacje. Nie jest to potępienie symbolicznej zabawy w ogóle, ale preferowanie bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością w wieku od 2 do 6 lat. W praktyce większość współczesnych pedagogów Montessori rozróżnia zabawki symulacyjne, które nie stymulują precyzyjnych ruchów manualnych, od zabawek imitujących, które mają rzeczywistą wartość sensoryczną: drewniany zestaw kuchenny o prawdziwej fakturze, zestaw lekarski z precyzyjnymi ruchomymi elementami, kasa fiskalna symulująca prawdziwe transakcje pieniężne.

Nie chodzi więc o to, czy Montessori popiera zabawy imitujące, ale o to, czy proponowana zabawka ma wystarczającą gęstość sensoryczną i manipulacyjną, aby zasługiwać na czas dziecka.

Jakie zabawki imitujące wybrać w zależności od wieku?

W wieku od 12 do 18 miesięcy pierwsze zabawki imitujące powinny być proste, solidne i związane z codziennymi czynnościami: zestaw kuchenny składający się z maksymalnie 4–6 elementów, mała lalka z butelką. Zestawy składające się z 30 elementów są w tym wieku niekorzystne — ich złożoność odwraca uwagę od samej manipulacji.

W wieku od 18 miesięcy do 3 lat dobrze sprawdzi się drewniana kuchnia z jedzeniem, które można odciąć za pomocą rzepów. Ważne są materiały: lite drewno bukowe jest odporne na upadki i gryzienie, natomiast malowana sklejka szybciej się rozkłada. Należy systematycznie sprawdzać zgodność z europejską normą EN 71 dotyczącą bezpieczeństwa zabawek, w szczególności w przypadku małych elementów, które mogą zostać połknięte.

W wieku od 3 do 6 lat tematyczne zabawy w odgrywanie ról (sprzedawca, weterynarz, strażak, kuchnia restauracyjna) pozwalają dziecku tworzyć kompletne scenariusze. W tym wieku bogactwo zestawu ma naprawdę duże znaczenie: zestaw weterynaryjny ze stetoskopem, strzykawką, otoskopem i kartami pacjentów jest bardziej stymulujący niż zestaw ograniczony do dwóch ogólnych elementów.

Rola dorosłego w zabawie naśladowczej

Należy powstrzymać się od pokusy kierowania scenariuszem („nie, lekarz robi to, a nie tamto”). Emmi Pikler, węgierska pediatra, która w 1946 roku założyła Instytut Lóczy w Budapeszcie, oparła całą swoją praktykę na jednej zasadzie: dziecko, które bawi się swobodnie bez interwencji dorosłych, rozwija wiarę we własne możliwości, której nie da się osiągnąć poprzez zabawę kierowaną. Nie oznacza to pozostawienia dziecka samemu sobie, ale rozróżnienie między dostępnością (jestem tu, jeśli mnie potrzebujesz) a kierowaniem (zrób tak).

Kiedy dziecko zaprasza cię do zabawy w naśladowanie, wejdź w tę fikcję na poziomie, jaki proponuje. Jeśli jesteś pacjentem, bądź nim do końca. Jakość obecności liczy się bardziej niż ilość interwencji. Dorosły, który bawi się „na pół gwizdka”, spoglądając co chwilę na telefon, wnosi mniej niż dorosły nieobecny: dziecko dostrzega brak zaangażowania i interpretuje to jako sygnał dotyczący wartości swojej zabawy.

Zabawy imitacyjne w żłobku i w klasie: co mówią badania

Céline Alvarez, której prace w klasie przedszkolnej w REP w Gennevilliers w latach 2011–2014 wywołały ważną debatę pedagogiczną we Francji, zauważyła, że dzieci mające dostęp do swobodnej, nieukierunkowanej zabawy – w tym gier symbolicznych – osiągały szybsze postępy w czytaniu i matematyce niż dzieci w klasach tradycyjnych. Proponowany mechanizm: zabawa w naśladowanie wymaga kontroli hamującej (przestrzegania zasad scenariusza), która jest tym samym mechanizmem poznawczym, jaki jest wykorzystywany do utrzymania koncentracji na zadaniu szkolnym.

Związek między zabawą symboliczną a funkcjami wykonawczymi jest obecnie na tyle dobrze udokumentowany, że wiele programów edukacji przedszkolnej w Stanach Zjednoczonych i Skandynawii uwzględnia czas na zorganizowaną zabawę w odgrywanie ról jako narzędzie uczenia się, a nie jako substytut rekreacji.