Zabawy w naśladowanie i przebieranki

Zabawa symboliczna, podstawa rozwoju poznawczego między 18 miesiącem a 6 rokiem życia

Zabawa w naśladowanie nie jest tylko rozrywką. Jest to dominujący sposób myślenia małego dziecka w wieku od 18 miesięcy do 6 lat. Lew Wygotski w swoich pracach z lat 30. XX wieku wykazał, że zabawa symboliczna – udawanie, że kij jest koniem, pudełko piekarnikiem, a kawałek materiału peleryną czarodzieja – stanowi główny obszar rozwoju proksymalnego u dzieci w wieku przedszkolnym. Dziecko nie naśladuje po to, aby kopiować: testuje role, eksperymentuje z społecznymi związkami przyczynowo-skutkowymi i rozwija teorię umysłu, czyli zdolność przypisywania innym osobom stanów umysłowych innych niż własne. Ten skok poznawczy jest udokumentowany i mierzalny już w wieku 3-4 lat.
Kostiumy i akcesoria do zabawy w naśladowanie są materialnymi nośnikami tej aktywności. Ich jakość i charakter mają bezpośredni wpływ na bogactwo zabawy. Zbyt szczegółowy, zbyt realistyczny kostium – na przykład kostiumy licencjonowane z plastikowymi akcesoriami – kieruje scenariusz w stronę gotowego scenariusza. Dziecko przebrane za postać z serii odtwarza istniejącą historię. Dziecko z prostym bordowym materiałem i tekturową koroną wymyśla własną. Nie jest to argument estetyczny: jest to udokumentowana różnica funkcjonalna.

Zabawy naśladowcze i podejścia pedagogiczne: konkretny wkład Steiner-Waldorf

Pedagogika Steiner-Waldorf, sformalizowana w Stuttgarcie w 1919 roku przez Rudolfa Steinera dla dzieci pracowników fabryki Waldorf-Astoria, stawia zabawę opartą na wyobraźni w centrum wczesnego dzieciństwa. Materiały używane w przedszkolach Waldorf są celowo niekompletne: kawałki barwionego jedwabiu, łupiny orzechów, kawałki surowego drewna. Nie chodzi tu o minimalizm dla samego minimalizmu, ale o pozostawienie otwartej formy, aby wyobraźnia wypełniła pustkę. Zielony materiał może być lasem, jeziorem, trawnikiem lub płaszczem, w zależności od sytuacji. Nazywa się to zabawką o wysokiej wartości niedokończoności.
W przeciwieństwie do Montessori — która w przypadku dzieci w wieku 3-6 lat preferuje precyzyjne, samokorygujące się materiały sensoryczne o określonym celu — Steiner kładzie nacisk na swobodną fantazję i nieustrukturyzowaną zabawę w odgrywanie ról. Oba podejścia nie są sprzeczne; odpowiadają one różnym potrzebom. Zrozumienie tej różnicy pozwala uniknąć kupowania materiałów „kompatybilnych z Waldorfem” do celów, które nie odpowiadają rzeczywistemu przeznaczeniu tych zabawek.

Kostiumy: konkretne kryteria wyboru dla rodziców

Wybierając kostium dla dziecka w wieku od 2 do 7 lat, należy zwrócić uwagę na pięć kryteriów:

Otwartość semantyczna: płaszcz z kapturem bez konkretnego wzoru pozwala na więcej scenariuszy niż kompletny kostium pirata z czaszką i piszczelami. Prosty fartuch kuchenny bardziej pobudza wyobraźnię niż fartuch z nadrukiem „mały szef kuchni”.
Łatwość samodzielnego ubierania się: trzylatek nie poradzi sobie z zamkiem błyskawicznym z tyłu. Rzepy, gumki i szerokie rozmiary pozwalają na prawdziwą samodzielność, co ma bezpośredni wpływ na częstotliwość spontanicznego używania kostiumu.
Wytrzymałość materiałów: filcowana wełna, gruba bawełna, jedwabny taft — materiały te wytrzymują 200 prań, w przeciwieństwie do delikatnych materiałów syntetycznych, które mechacą się już po trzecim użyciu. Europejska norma EN 71 dotycząca bezpieczeństwa zabawek ma zastosowanie do kostiumów: należy sprawdzić, czy nie ma sznurków wokół szyi dla dzieci poniżej 7 roku życia.
Wszechstronność: hełm strażacki nadaje się tylko do jednego scenariusza. Kapelusz z szerokim rondem może być kapeluszem kowboja, czarownicy, odkrywcy lub ogrodnika, w zależności od tego, kto go nosi.
Realistyczna skala wiekowa: dziecko w wieku 18 miesięcy naśladuje za pomocą prostych akcesoriów (telefon, garnek, torba). Skomplikowane kostiumy stają się odpowiednie w wieku około 3 lat, kiedy to zaczyna się strukturyzować zabawa w odgrywanie ról z przypisywaniem ról innym dzieciom.

Akcesoria do zabawy w naśladowanie: zestaw do zabawy w kuchnię, kuchnia, narzędzia — co naprawdę się sprawdza

Drewniane akcesoria kuchenne — zestawy do zabawy w kuchnię, sztuczna żywność, przybory kuchenne — należą do najbardziej uniwersalnych pomocy do zabawy symbolicznej. Pojawiają się spontanicznie we wszystkich badanych kulturach już w wieku 18–24 miesięcy. Dziecko, które „gotuje”, testuje sekwencję przyczynowo-skutkową (kroimy, podgrzewamy, podajemy), rolę społeczną (rodzic karmiący) oraz kategoryzację (jedzenie/niejedzenie). Lite drewno bukowe lub lipowe jest standardowym materiałem stosowanym w warsztatach Waldorf od lat 50. XX wieku: jest ciepłe w dotyku, wytrzymałe i nie ma ryzyka rozwarstwienia, w przeciwieństwie do niskiej jakości sklejki pokrytej lakierem.
Akcesoria medyczne — stetoskop, apteczka, lalka anatomiczna — odpowiadają na inną potrzebę: leczenie lęku związanego z opieką zdrowotną. Badania z zakresu psychologii rozwojowej pokazują, że dzieci hospitalizowane lub przygotowujące się do operacji odnoszą korzyści z sesji odgrywania ról medycznych, które pomagają im oswoić się z sytuacją. Nie jest to anegdota; jest to stosowane w pediatrycznej psychologii klinicznej.

Zabawy naśladowcze a rozwój języka: bezpośredni związek

Często pomijany fakt: zabawa w odgrywanie ról jest jednym z najlepszych sposobów przyswajania słownictwa przez dzieci w wieku od 3 do 5 lat. Kiedy dziecko bawi się w sklep, używa słów, których nie używa w zwykłej rozmowie — „wydać resztę”, „brak na stanie”, „klient” — w kontekście, w którym mają one bezpośrednie znaczenie. Badania z zakresu logopedii dziecięcej regularnie zalecają rodzicom dzieci z opóźnieniami w rozwoju mowy ekspresyjnej zabawy symboliczne, właśnie dlatego, że kontekst narracyjny ułatwia zapamiętywanie słownictwa.
Lalki i kukiełki odgrywają tu szczególną rolę: dziecko może sprawić, że powiedzą one to, czego samo nie odważyłoby się powiedzieć. Nieśmiałe dziecko lub dziecko przeżywające stres rodzinny często wyraża się swobodniej za pośrednictwem lalki. Ten mechanizm dystansowania się jest udokumentowany w psychoterapii poprzez zabawę (Axline, 1947; Winnicott, 1971) i można go zaobserwować w codziennej zabawie.

Jak zorganizować przestrzeń do zabawy w naśladowanie w domu

Emmi Pikler sformalizowała znaczenie przygotowanego środowiska w latach 40. XX wieku w Budapeszcie, w Instytucie Lóczy. W przypadku zabawy w naśladowanie przekłada się to na kilka praktycznych zasad: przebrania dostępne na wysokości dziecka w otwartym pojemniku lub na niskich haczykach sprzyjają spontanicznej inicjatywie. Wyznaczone miejsce do zabawy – nawet symbolicznie dywanikiem lub niską podestem – sygnalizuje dziecku, że jest to jego przestrzeń. Rotacja materiałów – nie pozostawianie wszystkich dostępnych przez cały czas – podtrzymuje zainteresowanie przez dłuższy czas i pobudza kreatywność.
Dorosły nie powinien kierować grą symboliczną. Jego rola, zgodnie z opisem Mildred Parten w badaniach z 1932 r. dotyczących etapów gry społecznej, polega na umożliwianiu zabawy bez jej przerywania: byciu dostępnym, ale nie narzucającym się w scenariuszu, chyba że zostanie to wyraźnie zaznaczone. Rodzic, który „ulepsza” zamek z kartonów lub proponuje alternatywny scenariusz, przerywa proces, który gra ma wspierać.